Зээлийн оноо (credit score) гэж юу вэ, яаж өсгөх вэ?

Тайлан ба оноо

• Зээлийн тайлан (credit report): Equifax, Experian, TransUnion гурван бюро таны зээл, карт, төлбөрийн түүх, дампуурал, шүүхийн шийдвэрийг цуглуулдаг. Тайланд оноо ордоггүй.
• Зээлийн оноо (credit score): тайлан дээр үндэслэн тооцсон тоо. FICO, VantageScore гэх мэт загварууд ижил хүчин зүйлийг арай өөрөөр жигнэдэг. Банк, картын компани тань оноог ихэвчлэн үнэгүй харуулдаг.
• Зээлдүүлэгч, байр түрээслүүлэгч, зарим ажил олгогч таны зээлийн тайланг харж болно.
• Монгол дахь зээлийн түүх АНУ-д ихэвчлэн шилждэггүй тул эхнээс нь босгох хэрэгтэй.

Оноо хэр сайн бэ (FICO)

Оноо юунаас бүрддэг вэ (FICO)

Оноо өсгөх 7 алхам

1. Бүх төлбөрөө цагт нь төл. Хоцорсон төлбөр оноог хамгийн их бууруулдаг. Автомат төлөлт тохируулж, дансандаа хангалттай мөнгө байлга.
2. Картын үлдэгдлээ лимитийн 30%-иас доош байлга. Жишээ нь, лимит $5,000 бол $1,500-аас бага; бага байх тусам сайн. Сар бүр бүтэн төлж чадах хэмжээнд л зарцуул.
3. Шинэ зээлийн хүсэлтээ цөөн байлга. Хүсэлт бүр тайланд “hard inquiry” болж бичигдэж, оноог түр бууруулна. Машин, орон сууцны зээл авахаас өмнө шинэ карт нээхгүй байх нь зүйтэй.
4. Хуучин картаа хаалгүй хадгал. Сайн байдалтай хуучин данс, хэрэглэхгүй байсан ч, таны зээлийн түүхийн дундаж хугацааг уртасгана.
5. Зээлийн төрөл олон янз байх нь тусална — гэхдээ зөвхөн оноо өсгөхийн тулд шинэ зээл бүү ав. Карт дээр нэмээд машин, оюутны зээл зэрэг тогтмол төлбөртэй зээлийг цагт нь төлөх нь ашигтай.
6. Тайлангаа тогтмол шалга. Алдаа, танихгүй данс байвал засуулна. Энэ нь хэн нэгэн таны нэрээр зээл авсныг эрт илрүүлэх арга ч мөн.
7. Ойрын үед зээл авахгүй бол зээлээ царцаа (credit freeze). Гурван бюро тус бүрд үнэгүй хийнэ; таны нэрээр шинэ зээл нээхээс сэргийлнэ. Зээл авах үедээ түр нээж болно. Царцаалт оноог тань бууруулахгүй.

Зээлийн түүхгүй бол

• Secured card: барьцаа мөнгө байршуулж нээдэг карт. Сар бүрийн төлбөр тань бюрод мэдээлэгдэж, түүх үүснэ.
• Credit-builder loan: зарим банк, кредит юнион санал болгодог жижиг зээл; төлбөрөө төлж дуусахад мөнгөө авна.
• Authorized user: итгэлтэй гэр бүлийн гишүүний картад нэмэгдэх. Тэдний сайн түүх таны тайланд тусална.
• Хамтран зээлдэгч (co-signer): зээлийн түүхтэй хүн хамт гарын үсэг зурна. Хоёулаа өрийг хариуцах бөгөөд төлбөр хоцорвол хоёулангийнх нь оноо буурна.

Алдааг хэрхэн засуулах вэ

1. AnnualCreditReport.com-оос гурван бюрогийн тайлангаа үнэгүй ав; долоо хоног бүр авах боломжтой.
2. Алдаатай мэдээллийг тухайн бюрод бичгээр мэдэгдэж, баримтын хуулбар хавсарга.
3. Мэдээлэл өгсөн компани (банк, картын компани)-д бас бичгээр мэдэгдэнэ; баталгаат шуудангаар илгээх нь зүйтэй.
4. Компани ихэвчлэн 30 хоногт шалгаж хариулна. Илгээсэн бүх зүйлийнхээ хуулбарыг хадгал.

Болгоомжлох зүйл

• “Оноог тань засна” гээд урьдчилж мөнгө нэхдэг компаниас болгоомжил. Дээрх алхмуудыг та өөрөө үнэгүй хийж болно.
• Payday loan маш өндөр зардалтай; богино хугацааны асуудлыг урт асуудал болгодог.
• Зарим банк, картын компани ITIN-ээр ч зээлийн карт олгодог — өргөдөл гаргахаасаа өмнө асуугаарай.